Zemsta

Zemsta to odwet za doznaną krzywdę. Bohater dokonujący aktu zemsty najczęściej przekonany jest o słuszności swoich działań. Traktuje zemstę jako sposób wymierzenia sprawiedliwości, odzyskania honoru lub zadania podobnego cierpienia, jakiego sam doznaje. Zemsta odbywa się poza prawem, dlatego postawa mścicieli często budzi – zarówno u czytelnika, jak i u samych postaci – wątpliwości o charakterze moralnym.

Rozpoczynając poszukiwania motywu zemsty w tekstach kultury, warto zwrócić uwagę na komedię Aleksandra Fredry (lektura z gwiazdką!). W Zemście Rejent Milczek i Cześnik Raptusiewicz planują odwet na sąsiedzie. Działania Milczka (odbudowa muru granicznego, obietnica ślubu z synem Wacławem złożona Podstolinie) prowokują reakcję Raptusiewicza, który atakuje murarzy, a ostatecznie zmusza do ślubu Wacława ze swoją wychowanką Klarą. Szlachcice nie domyślają się jednak, że ich żądza zemsty doprowadzi w rzeczywistości do zakończenia konfliktu. Okazuje się bowiem, że Wacław i Klara są w sobie zakochani, a „zemsta” stanie się drogą prowadzącą do szczęścia i zgody. Charakteryzując szlachtę, Fredro zwraca uwagę na to, jak łatwo popada ona w konflikty, nie dbając ani o cudze uczucia, ani o dobro ogółu. Konwencja komedii pozwala jednak złagodzić wymowę dzieła i podpowiada, że czasem nie warto chować urazy, a wszelkie nieporozumienia należy rozwiązywać z rozwagą i wzajemnym szacunkiem. Omawiając ten motyw, warto zwrócić uwagę na kontrast, jaki zachodzi między powagą tematu (zemsta), a formą (komedia jako gatunek, typy komizmu).

W III części Dziadów pod koniec I sceny Konrad wraz z Chórem wykonuje pieśń, w której wyraża pragnienie zemsty na wrogu. Bohater porównuje tę pieśń do upiora, który „żąda krwi”. Zemsta ma się dokonać „z Bogiem i choćby mimo Boga”. Konrad zatem chce podjąć się zadania sprzecznego z moralnością. Zwraca na to uwagę Ksiądz Lwowicz, nazywając słowa bohatera „pieśnią szatańską”. Konrad jednak mówi dalej o tym, że uczyni z rodaków „upiory”, by wspólnie zaatakować nieprzyjaciela i razem z nim zostać potępionym. Słowa Konrada są przejawem desperacji patrioty, który gotowy jest poświęcić własną duszę dla dobra narodu. Zemsta jest jednak krytycznie oceniona przez autora, ponieważ w następnej scenie bohater wygłasza słynną improwizację, którą kończą słowa szatana. Konrad, będąc pod wpływem złego ducha, buntuje się przeciwko Bogu. Dopiero egzorcyzmy dokonane przez Księdza Piotra przynoszą Konradowi wewnętrzny spokój i pogodzenie się ze Stwórcą.

Młody Wenecjanin Giaur (tzn. „niewierny”), tytułowy bohater powieści poetyckiej George’a Gordona Byrona, zakochał się z wzajemnością w żonie Hassana. Zgodnie z panującym prawem zdradzony mąż rozkazał, aby utopić kobietę w morzu. Giaur w akcie zemsty zabija Hassana, mając nadzieję na to, że ujrzy w oczach umierającego cierpienie i rozpacz. Zemsta jednak nie przynosi mężczyźnie ulgi, co więcej, napełnia go jeszcze większym bólem. Tęsknota za ukochaną i brak satysfakcji z zabicia Hassana stają się przyczyną samotnej tułaczki Giaura. Pod koniec życia bohater zamieszkuje w klasztorze, a swoją tragiczną historię opowiada mnichowi. Utwór angielskiego romantyka prezentuje typ bohatera byronicznego: buntownika, żyjącego w konflikcie ze światem, wyobcowanego z otoczenia, samotnego, przeżywającego nieszczęśliwą miłość i naznaczonego piętnem zbrodni. Cechą szczególną tekstu jest obecność elementów orientalnych ze względu na to, że akcja toczy się w kręgu kultury muzułmańskiej.

Aktu zemsty na Zakonie Krzyżackim za krzywdy wobec państwa litewskiego dokonuje porwany w okresie dzieciństwa chłopiec. Wychowany wśród Niemców, otrzymuje imię Walter Alf. Patriotyczne uczucia wobec Litwy oraz pragnienie zemsty wzbudza w nim stary wajdelota Halban, który opowiada mu dzieje państwa. Po ucieczce na dwór księcia litewskiego Kiejstuta, zakochuje się w jego córce i poślubia ją. Rozstaje się jednak z ukochaną, by podstępem przybrać imię Konrada Wallenroda i zyskać sobie uznanie wśród Krzyżaków. Zakon wybiera go na wielkiego mistrza, a on tak dowodzi wojskami, by ponosiły kolejne klęski. Wyrok śmierci za zdradę, wydany na Konrada przez rycerzy niemieckich, przyśpiesza jego decyzję o samobójstwie. Bohater ma jednak świadomość, że jego zemsta przyniosła wielkie szkody Krzyżakom. Utwór Mickiewicza podejmuje trudny problem moralny, dotyczący słuszności postępowania głównego bohatera: czy podstęp i zemsta są właściwym sposobem walki za ojczyznę? Konrad Wallenrod osiąga swój cel (osłabia państwo krzyżackie), jednak sam również ponosi ogromne konsekwencje (rozstaje się z żoną, a potem traci ją bezpowrotnie i sam ginie, wypijając truciznę). Jego czyny będą jednak rozsławiane przez wajdelotę, który zobowiązał się rozgłaszać historię Konrada wśród Litwinów.