Władca / Władza

Napisany po łacinie tekst średniowieczny opisuje dzieje naszego państwa od czasów legendarnych po rok 1116. Król Bolesław Krzywousty zlecił mnichowi pochodzącemu z Galii spisanie historii Polski. Najwięcej miejsca autor poświęcił trzem Bolesławom: Chrobremu, Śmiałemu i Krzywoustemu. Portret pierwszego z nich przedstawia władcę jako szlachetnego rycerza. Król troszczył się o poddanych, wspierał ich w potrzebie, był pobożny, waleczny, sprawiedliwy i mądry. Wszelkie jego zalety zostały wyolbrzymione, a wady umniejszone tak, aby czytelnik nie zwracał na nie większej uwagi. Zabieg idealizacji, jaki został zastosowany w tekście, pokazuje, jakie były oczekiwania poddanych wobec władców.

  • (L) Legendy arturiańskie

O królu Arturze, bohaterze legend arturiańskich, pisaliśmy w kontekście wzorca osobowego rycerza. Możemy jednak mówić o nim również jako o idealnym władcy, który był mądry, sprawiedliwy i waleczny. Szanował swoich rycerzy, a dowodem na to, że stawiał ich na równi ze sobą, były obrady przy Okrągłym Stole. W kulturze europejskiej okrąg symbolizuje między innymi właśnie równość wszystkich zgromadzonych. Taka postawa wyróżnia Artura spośród innych władców, którzy – choć również realizowali wzorzec osobowy – nie zawsze byli skłonni traktować poddanych na równi ze sobą.

Niccolo Machiavelli, jeden z najważniejszych filozofów renesansu, w traktacie Książę przedstawił portret idealnego władcy. Niewiele ma on jednak wspólnego z łaskawym i troskliwym królem opisanym przez Galla Anonima w Kronice polskiej. Machiavelli uważał, że władca powinien w poddanych raczej budzić strach niż miłość. Ma prawo do łamania obietnic danych innym przywódcom państw, jeżeli dotrzymanie ich może przynieść szkodę jego krajowi. Władca powinien mieć naturę lisa – być sprytnym – oraz naturę lwa – być silnym i budzić postrach wśród wrogów. Wszystkie działania księcia powinny być podejmowane z myślą o utrzymaniu władzy, która zapewnia stabilność i ład w państwie.

Król Edyp Sofoklesa to tragiczna opowieść o władcy, nad którym ciążyło fatum. Edyp, kochany przez tebańczyków, troskliwy i sprawiedliwy, nieświadomie sprowadził na nich klęski. Choć uwolnił Teby od ucisku Sfinksa, przyczynił się do cierpienia swojego ludu, sprowadzając klątwę na kraj z powodu zabójstwa Lajosa. Chcąc uwolnić poddanych od chorób i głodu, za wszelką cenę stara się odnaleźć osobę odpowiedzialną za śmierć poprzedniego króla. Nie wie, że tym człowiekiem jest on sam. Gdy ta straszliwa prawda zostaje mu wyjawiona, dla dobra kraju opuszcza Teby, a wraz z nim ustępują klęski. Tragizm postaci i jej szlachetność każą nam spojrzeć na Edypa jako na człowieka nieszczęśliwego, którego życie było od dawna przesądzone ze względu na przepowiednię wyroczni.

Makbet, główny bohater tragedii Szekspira, dochodzi do władzy po zabójstwie prawowitego króla, Dunkana. Działania Makbeta wynikają z żądzy władzy, z chorej ambicji, która tkwiła w sercu bohatera, podsycana przez jego żonę. Makbet nie był dobrym władcą. Nie troszczy się o swoich poddanych, lecz dbał o to, by utrzymać władzę i by jego zbrodnie nie zostały wyjawione. W przeciwieństwie do Edypa, nad jego życiem nie ciążyło fatum. Decyzje podejmowane przez Makbeta były autonomiczne, a bohater świadomie czynił zło.

W dramacie Szekspira – oprócz tytułowej postaci władcy – pojawia się dobry król: Dunkan. Sam Makbet uznawał go za wielkiego i szlachetnego człowieka, dlatego na początku wahał się, czy go zabić. Prawowity władca był sprawiedliwy, doceniał dokonania swoich poddanych (na przykład nagrodził Makbeta tytułem i majątkiem, co było wyrazem wdzięczności za bohaterstwo na polu bitwy). Panowanie Dunkana zapewniało państwu dobrobyt i bezpieczeństwo. Śmierć króla przyniosła krajowi wiele lat życia w strachu i nieszczęściu. Władza ukazana została tu zatem jako siła niszcząca nie tylko poddanych, ale i osobę, która tę władzę posiada.

  • (L) Czesław Miłosz Który skrzywdziłeś

W wierszu Czesława Miłosza z 1950 roku podmiot liryczny zwraca się do przedstawiciela władzy i charakteryzuje go jako człowieka, który krzywdzi ludzi prostych, drwi z ich cierpienia i czuje się bezkarny. Otacza się on grupą pochlebców, którzy uznają go za mądrego, cnotliwego i godnego chwały, a jednocześnie boją się o swoje życie. Wiersz można odczytywać jako aluzję do czasów panowania doktryny komunistycznej w Polsce, ale ma on również wymiar uniwersalny. Opisuje relacje między władzą a obywatelami i zwraca uwagę na rolę poety w społeczeństwie zniewolonym przez system.

  • (F) House of Cards (serial USA, 2013 – ), twórca: Beau Willimon

Ciekawy obraz władzy zaprezentowany został w amerykańskim serialu House of Cards. Francis Underwood snuje intrygi, by zemścić się na swoim przeciwniku politycznym. Scenariusz kolejnych sezonów demaskuje realia walki o władzę, pokazuje, jak władza może niszczyć człowieka i jakie skutki mogą przynieść decyzje podejmowane nie z troski o społeczeństwo, a z żądzy zemsty. Co ciekawe, parę głównych bohaterów można zestawić z postaciami szekspirowskiej tragedii: Makbeta i Lady Makbet. O wartości serialu świadczy nie tylko ciekawie skonstruowana fabuła, ale również wysoki poziom realizacji (do pracy nad serialem włączyli się jedni z najlepszych reżyserów, m.in. David Fincher i Joel Schumacher oraz w sezonie trzecim Agnieszka Holland).

  • (R) Pomnik konny Marka Aureliusza

Ten rzymski pomnik konny powstał w 175 roku naszej ery. Przedstawia postać rzymskiego cesarza Marka Aureliusza siedzącego dostojnie na pięknym rumaku i wykonującego gest, który towarzyszył wodzowi podczas wygłaszania przemowy do oddziałów. Postać władcy oraz konia cechuje nadnaturalna wielkość, co ma nadawać im charakteru boskości i nadzwyczajności. Na głowie cesarza znajduje się wieniec zwycięstwa, co świadczy o potędze Marka. Ciało konia wyrzeźbione jest tak, by ukazać, jak powoli i godnie niesie na grzbiecie wspaniałego władcę. Opis tego pomnika zestawiony został przez Mickiewicza z opisem rzeźby przedstawiającej postać Piotra Wielkiego – okrutnego i tratującego na swym koniu poddanych. (patrz niżej)Marcus_Aurelius_statue.01

  • (R) Pomnik konny Piotra Wielkiego w Petersburgu

Pomnik Piotra Wielkiego w Petersburgu został stworzony i odsłonięty w 1782 za sprawą carycy Katarzyny II. Często jest nazywany „Jeźdźcem miedzianym” (tak określił go w swoim dziele Aleksander Puszkin). Rzeźba przedstawia postać cara siedzącego na pędzącym koniu. Kompozycja tego dzieła jest dynamiczna, sprawia wrażenie, jakby koń miał za chwilę zeskoczyć z cokołu. Władca jest groźny, dumny i surowy. Doskonały opis i interpretację tego pomnika znajdziemy w „Ustępie” do „Dziadów cz. III” Adama Mickiewicza.

pomnik_Piotra

Mickiewicz opisuje pomnik stojący na rynku w Petersburgu z punktu widzenia pielgrzyma, który określany jest jako „przybylec z zachodu, / Nieznana carskiej ofiara przemocy. Możemy się domyślać, że pielgrzymem tym jest Konrad, wygnany z Polski przez władze carskie. Dzięki poetyckiemu opisowi pomnik jakby ożywa: koń wskakuje na skałę i spogląda groźnie na poddanych. W pędzie tratuje przechodniów, nie zważając na ich bezpieczeństwo. Świadczy to o tym, jak bezwzględny jest to władca, nie tylko dla obcych narodów, ale również dla swoich rodaków. Ta wizja okrutnego cara zestawiona jest w Ustępie z opisem pomnika Marka Aureliusza, który według słów Mickiewicza oczekiwany jest przez lud i witany jak ojciec.

  • (F) Król Lew (USA 1994), reż. Rob Minkoff, Roger Allers

Klasyczna animacja wytwórni Walta Disneya, nagrodzona Oscarem w kategorii Najlepszy film animowany (1995), opowiada o losach trzech władców. Mufasa, dobry i sprawiedliwy władca Lwiej Ziemi, zostaje zabity przez swojego brata Skazę, ponieważ ten za wszelką cenę pragnie rządzić światem zwierząt. Pod jego rządami kraina jednak pogrąża się w ciemności, zwierzęta głodują i cierpią. Mały syn Mufasy, Simba, jest prawowitym następcą tronu, jednak zostaje wygnany przez stryja. Czując się odpowiedzialnym za śmierć ojca, próbuje zapomnieć o przeszłości. Dopiero pojawienie się dawnej przyjaciółki i napomnienia mędrca Rafiki budzą w dojrzałym już Simbie poczucie odpowiedzialności za kraj i poddanych. Choć film ten chętnie oglądają dzieci, zawiera on w sobie bardzo poważną refleksję na temat sposobu sprawowania władzy i na temat odpowiedzialności osób ją sprawujących.

 

2 thoughts on “Władca / Władza

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *