Totalitaryzm

Według Słownika Języka Polskiego PWN totalitaryzm to: „system polityczny, oparty na obowiązującej wszystkich ideologii i na nieograniczonej władzy jednej partii, kontrolującej wszystkie dziedziny życia”. Każdą wypowiedź maturalną na ten temat – ustną czy pisemną – warto rozpocząć właśnie od określenia znaczenia tego słowa.

  • (L) Tadeusz Borowski, U nas w Auschwitzu…, Proszę państwa do gazu

W opowiadaniach Tadeusza Borowskiego przedstawione zostały mechanizmy funkcjonowania hitlerowskich obozów zagłady, które były laboratoryjnym modelem państwa totalitarnego. Permanentna ingerencja w każdą sferę życia więźniów, narzucony plan dnia i charakter zajęć, hierarchia wśród więźniów, tworzenie atmosfery nieufności, pozbawianie ludzi ich własności i godności, czynienie ich współodpowiedzialnymi za los innych, pozbawianie woli walki i chęci buntu – te wszystkie działania typowe są również dla metod stosowanych w państwie totalitarnym. Behawioralny opis zastosowany przez autora, czyli skupienie się na zachowaniu bohaterów, pozbawiony jest emocji. Ten sposób tworzenia świata przedstawionego jeszcze bardziej uwydatnia okrucieństwo i bezduszność systemu. Należy pamiętać, że postawa Tadeusza – bohatera opowiadań – mocno różni się od postawy, jaką przyjął autor, choć Borowski również był więźniem Auschwitz.

  • (L) Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat

Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego to książka ukazująca mechanizmy funkcjonowania sowieckich obozów pracy (łagrów). Jest ona też szczegółowym opisem modelu państwa totalitarnego (komunistycznego). Relacja dotyczy losów więźniów osadzonych w Jercewie (m.in. Gustawa, Kostylewa, Gorcewa czy oficera B.), którzy poddani zostali bezlitosnej machinie więziennej, choć niektórzy służyli wcześniej systemowi. Rzeczywistość ukazana w książce nazwana została światem „odwróconego Dekalogu”, w którym uniwersalna moralność została zaprzeczona. Grudziński staje jednak po stronie wartości i w przeciwieństwie do postawy Tadeusza z opowiadań Borowskiego uważa, że nieludzkie warunki nie są w stanie zabić w człowieku podstawowych wartości: prawdy, uczciwości czy zdolności do poświęcenia. Mówiąc o przyczynach powstania książki, autor wyznał, że ma ona być przestrogą dla młodych ludzi, aby byli czujni, ponieważ totalitaryzm może powrócić do wolnego świata, a okrucieństwa, jakich doświadczył Gustaw w obozie, mogą w takiej czy innej formie dotknąć kolejne pokolenia.

  • (L) George Orwell, Folwark zwierzęcy

Historia zwierząt pracujących na folwarku to alegoryczna opowieść o tym, jak rodzi się ustrój totalitarny i jakie są jego konsekwencje. Zaniedbywane przez właściciela zwierzęta organizują bunt, czego skutkiem jest wygnanie złego Pana Jonesa. Mieszkańcy folwarku poddają się woli świń, które jako najbardziej inteligentne, manipulują resztą zwierząt, wykorzystując je dla własnych korzyści. Ustalone wspólnie zasady (siedem praw), które mają zapewnić równość, dobrobyt i wolność każdemu zwierzęciu, są stopniowo zmieniane, tak aby zapewnić jak największe przywileje świniom. Zanim pozostałe zwierzęta się zorientują, folwark znajdzie się pod rządami bezwzględnych świń, które upodabniają się ostatecznie do człowieka. Krzywdzone i wykorzystywane zwierzęta pokonują w końcu znienawidzoną władzę, ponosząc jednak duże ofiary. Powieść Orwella została napisana przede wszystkim po to, aby ukazać zależności narzucane przez stalinizm. Jednocześnie jest to książka o totalitaryzmie w ujęciu szerszym, bardziej uniwersalnym.

Equilibrium to film, którego głównym bohaterem jest służący państwu kleryk John Preston. Mieszkańcy żyjący w Librii mają obowiązek zażywać lek, którego celem jest wyeliminowanie uczuć. Zapewnia to – według rządzących – pokój i ład. Ludzie są kontrolowani, nie wolno im kochać, czytać książek, zachwycać się sztuką. Prowadzą jałowe życie. Pominięcie jednej dawki leku sprawia, ze bohater zaczyna dostrzegać fałsz otaczającego go świata. Przyłącza się do buntowników i ostatecznie przyczynia się do obalenia władzy. Totalitaryzm został przedstawiony w tym filmie jako system wkraczający do każdej sfery życia bohaterów, pozbawiający ich emocji, empatii, ludzkich odruchów. Jednocześnie pokazuje, że to, co było zakazane dla przeciętnych obywateli, jest dozwolone dla tych, którzy nimi rządzą. Zdradza tym samym obłudę i hipokryzję władzy.

  • (L) Franz Kafka, Proces

Mechanizmy systemu totalitarnego ukazane zostały tu na podstawie losów Józefa K., który dowiaduje się, że prowadzone jest przeciwko niemu postępowanie. Nie wie on, jakie są zarzuty, kto go oskarża, co mu grozi. Wszelkie próby znalezienia odpowiedzi na te pytania są bezowocne. Józef K. jest bezsilny, nie może się bronić. Nie wie, przeciwko czemu bądź komu walczy. Jest zagubiony, zdezorientowany. Stopniowo zaczyna odczuwać, że konsekwencje trwającego procesu coraz bardziej go ograniczają. Ostatecznie zostaje skazany na śmierć. Nie znając powodu, oskarżyciela ani nie mając szansy na obronę, zostaje stracony w nieludzkich warunkach. Utwór Kafki pokazuje, jak totalitaryzm osacza człowieka,  jak pozbawia go praw, godności i swobody. Człowiek zaś nie ma żadnych szans w walce z wszechobecnym systemem.

Inne teksty kultury:

  • Michaił Bułhakow, Mistrz i Małgorzata
  • Kazimierz Moczarski, Rozmowy z katem
  • Aldous Huxley, Nowy wspaniały świat
  • George Orwell, Rok 1984
  • Ryszard Kapuściński, Cesarz
  • Stanisław Ignacy Witkiewicz, Szewcy
  • Czesław Miłosz, Który skrzywdziłeś

6 thoughts on “Totalitaryzm

  1. Może być np. wiersz Czesława Miłosza „Który skrzywdziłeś” odwołujący się do II wojny światowej, w której adresatem utworu jest władca despotyczny, totalitarny.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *