Rycerz

Etos rycerza

Etos rycerza to zbiór zasad postępowania i cech, które charakterystyczne były dla rycerzy średniowiecznych. Wśród elementów typowych dla takich postaci znajdziemy: miłość do ojczyzny, lojalność wobec władcy, honor, szacunek dla przeciwnika, wierność damie serca, męstwo, szlachetność, gotowość poniesienia ofiary z życia za ojczyznę i wiarę chrześcijańską, umiejętność walki i jazdy konnej. Bohaterowie średniowiecznych opowieści, prezentujący te cechy, stawiani byli za wzór do naśladowania. Wszelkie łamanie zasad etosu rycerza spotykało się z potępieniem. Rycerz, który popełnił jednak błąd, zawsze miał szansę na odkupienie swoich win. Musiał tylko wyrazić skruchę i naprawić wyrządzone zło.

Najbardziej znanym Wam rycerzem średniowiecznym jest zapewne Zbyszko z Bogdańca, bohater powieści historycznej Henryka Sienkiewicza pt. Krzyżacy. Młody rycerz posiada wszystkie cechy, które czynią go godnym rycerzem, ale ze względu na swój wiek jest jeszcze niedojrzały i niekiedy jego zachowanie przynosi mu więcej szkody niż dumy. Atak na posła krzyżackiego sprowadził na niego wyrok śmierci, od którego wybawiła go Danusia, powołując się na stary obyczaj. Zbyszko mimo swojej lekkomyślności jest jednak wiernym wojownikiem, umiejętnie władającym bronią, szlachetnym i honorowym. Swoją odwagę zaś zaprezentował podczas wielkiej bitwy na polach Grunwaldu. Warto prześledzić jego losy, aby zauważyć, jak z porywczego młodzieńca staje się odpowiedzialnym i szlachetnym rycerzem.

Inną postacią stworzoną przez Henryka Sienkiewicza w Krzyżakach jest Jurand ze Spychowa, ojciec Danusi. Rycerz ten był wielkim wojownikiem i zagorzałym wrogiem zakonu krzyżackiego, ponieważ podczas ataku Krzyżaków na osadę zmarła jego żona. Od tamtej pory Jurand mścił się za krzywdę, za co został okaleczony i upokorzony przez Zygfryda de Lowe. Zemsta nie jest typowym sposobem postępowania rycerza średniowiecznego, który raczej wybaczał niż się mścił. Jednak ostatecznie, gdy Jurand miał okazję ukarać Zygfryda za cierpienia swoje i własnej rodziny (na skutek działań Krzyżaków zmarła też jego córka Danusia), rycerz uwalnia wroga, okazując mu łaskę i miłosierdzie.

Mówiąc o motywie rycerza w Krzyżakach, można odnieść się do tej pozytywistycznej powieści również jako do dzieła, w którym znajdujemy portret rycerstwa polskiego doby średniowiecza. Omawiając opisywane zwyczaje, tradycje rycerskie i cechy wielu postaci, możemy mówić o bohaterze zbiorowym, bardzo dokładnie scharakteryzowanym przez autora na podstawie źródeł historycznych.

  • (F) Krzyżacy (Polska 1969), reż. Aleksander Ford

Film jest adaptacją powieści Henryka Sienkiewicza i podobnie jak książka, charakteryzuje rycerstwo polskie okresu średniowiecza. Mówiąc o losach głównych bohaterów oraz o wątkach przedstawionych w filmie, należy pamiętać, że scenariusz nieco różni się od pierwowzoru, choć ogólna wymowa, dotycząca rycerstwa, jest podobna.

Matejko Bitwa pod Grunwaldem
Źródło: http://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwa_pod_Grunwaldem_(obraz_Jana_Matejki)

Obraz Matejki to jedno z najbardziej znanych dzieł polskiego malarza. Przedstawia on polskie i litewskie rycerstwo, które zwycięża w walce z Krzyżakami. Mówiąc o tym dziele, warto zwrócić uwagę na sposób przedstawienia rycerzy będących po obu stronach konfliktu. Ważna jest kolorystyka, stroje, uzbrojenie, a także gesty i pozy, w jakich przedstawieni zostali poszczególni rycerze. Dokładniejszy opis, uwzględniający m.in. wskazanie postaci historycznych na obrazie, znajdziecie po kliknięciu w tytuł.

  • (L) Legendy arturiańskie

Średniowieczne opowieści o królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu opisują czyny wielkiego władcy, który wraz z dzielnymi wojownikami przemierzał świat, by odnaleźć kielich nazywany Świętym Graalem. Oprócz tego zadania rycerze mieli też inne przygody, podczas których wykazywali się walecznością, męstwem, odwagą i lojalnością wobec siebie nawzajem. Sławny Okrągły Stół miał symbolizować równość między każdym z rycerzy, włączając samego Artura. Król jako rycerz posiadał swój miecz – Excalibur – który zapewniał władcy zwycięstwo. Przy boku Artura stał czarodziej Merlin, co wprowadzało do opowieści elementy fantastyki. Żoną rycerza była Ginewra. Losy Artura i pozostałych bohaterów legend arturiańskich opisywane były wielokrotnie i możemy spotkać się z różnymi wersjami tych wydarzeń.

  • (F) Król Artur (Irlandia / USA / Wielka Brytania 2004), reż. Antoine Fuqua

Jest to jedna z wielu filmowych prób przeniesienia na ekran historii o dzielnym królu Arturze. Amerykański reżyser pozbawił jednak swoją opowieść elementów fantastycznych. które występowały w legendach. Rycerz Artur (Clive Owen) jest postacią waleczną, honorową i sprawiedliwą. Staje w obronie słabszych, nie łamie danego słowa i jest gotowy poświęcić się w imię ideałów. Film prezentuje liczne sceny walki, dzięki którym możemy poznać Artura jako rycerza świetnie władającego bronią, a zarazem będącego doskonałym dowódcą. Pojawia się tu również wątek miłosny. Szczególna zaletą filmu jest wyrazista muzyka Hansa Zimmera oraz oryginalne zdjęcia.

Rycerz Tristan przedstawiony został w tym romansie rycerskim jako człowiek szlachetny i odważny. Na skutek działania magii bohater łamie jednak jedną z zasad etosu rycerskiego – przestaje być lojalny wobec swojego władcy, króla Marka. Zakochuje się bowiem w Izoldzie, którą władca miał poślubić. Tristan nie potrafił oprzeć się uczuciu, ponieważ był pod działaniem magicznego eliksiru, podobnie jak jego ukochana. Wiedział jednak, że spotykając się z Izoldą łamie rycerskie zasady. Opuścił więc kraj, ale nigdy nie przestał kochać Izoldy. Dalsze losy rycerza pokazują, że wciąż był on wielkim wojownikiem i człowiekiem honoru. Działanie magii, która zniewoliła kochanków, pozwala usprawiedliwić nielojalność bohatera. Również postawa króla Marka po śmierci obojga pokazuje, że należy szanować ich uczucie.

  • (F) Tristan i Izolda (Czechy / Niemcy / USA / W. Brytania 2006), reż. Kevin Reynolds

Magiczna opowieść o dziejach rycerza Tristana została w filmie pozbawiona elementów fantastycznych, dlatego też postępowanie bohatera traci swoją wymowę. Do fabuły scenarzysta wprowadził wiele zmian w porównaniu z oryginałem, dlatego należy zwracać uwagę na to, aby nie pomylić wydarzeń, które znamy z dzieła literackiego, z tymi przedstawionymi w filmie. Mimo to Tristan jako rycerz zachowuje swój szlachetny charakter. Jest waleczny, oddany ojczyźnie i ukochanej. Przesunięcie ciężaru wydarzeń na wątek miłosny każe nam raczej charakteryzować tę postać jako nieszczęśliwego kochanka, a nie jako typowego rycerza średniowiecznego.

Pierwsza francuska epopeja, określana pod względem gatunkowym jako pieśń o czynach (chanson de geste) opisuje losy wielkiego rycerza Rolanda. Wśród cech tej postaci, typowych dla etosu rycerza, na plan pierwszy wysuwa się walka w obronie wiary chrześcijańskiej. Najbardziej znana scena z udziałem Rolanda przedstawia moment jego śmierci na polu walki. Bohater, dowodząc oddziałem walczącym z poganami, nie wezwał pomocy króla, ponieważ był przekonany, że jako przywódca zdoła poprowadzić swoich rycerzy do zwycięstwa. Popełnił jednak grzech pychy, zbyt mocno wierząc we własne umiejętności. W rezultacie jego oddział został pokonany, sam Roland poniósł śmierć. Ten właśnie moment jest często przywoływany, gdy mowa jest o etosie rycerza. Bohater przed śmiercią patrzy w stronę wrogiego kraju, aby pokazać, że nie zginął podczas ucieczki. Wspomina ukochaną ojczyznę – Francję – i swojego króla. Ze wzruszeniem i miłością myśli o rodzinie. Przywołuje momenty, w których wykazał się wielką odwagą podczas walki. Ostatecznie błaga Boga o wybaczenie i uzyskuje je, dzięki czemu jego dusza zostaje przez aniołów zabrana do raju.

Alonso z la Manchy był szlachcicem, który nie potrafił przystosować się do otaczającej go rzeczywistości. Ucieczką od świata, którego nie rozumiał, była lektura romansów rycerskich. Bohater przenosił się w świat fantazji i wyobrażał sobie, że bierze udział w zdarzeniach, które przeczytał w książkach. W efekcie uważał siebie za wielkiego rycerza Don Kichota, walczącego ze złem, który swoje czyny ofiaruje pięknej damie serca, Dulcynei. W rzeczywistości jednak zamiast na dzielnym rumaku o imieniu Rosynant – Don Kichot jeździł na starym koniu; ukochana miała na imię Aldona i była wieśniaczką o wątpliwej urodzie. Walki z olbrzymami, jakie staczał w wyobraźni, faktycznie toczył z wiatrakami, które napotkał podczas jednej z podróży. Postać Don Kichota może wzbudzać śmiech. Została bowiem skonstruowana z zastosowaniem elementów karykatury, co jest właściwe konwencji groteskowej. Mamy tu jednak również przedstawiony problem człowieka, który tak źle czuje się w otaczającej go rzeczywistości, że pragnie od niej uciec. Rycerz Don Kichot chce być wielki, szlachetny, odważny i szanowany. Ludzie widzą w nim jednak dziwaka, błędnego rycerza. Bycie idealistą często jest przez innych traktowane jako szaleństwo, co nie oznacza, że jest czymś złym. Aby podkreślić kontrast między postawą idealistyczną a racjonalistyczną, autor wprowadził do powieści postać giermka, Sancho Pansy. Opowieść ta prezentuje nietypową postać rycerza, który jednak pragnie realizować średniowieczny rycerski etos, choć spotyka się z odrzuceniem.

  • (L) John R.R. Tolkien Władca pierścieni

Średniowieczny etos rycerza wykorzystany został przez autora powieści fantasy do zbudowania kilku postaci należących do świata Śródziemia. Jedną z najciekawszych jest postać Aragorna. Bohater ten posiada wszystkie cechy dobrego rycerza. Jest przez pisarza ukazywany niemal jako ideał. Jedyną jego słabością jest lęk przed powtórzeniem się w jego losach losów przodka, który przyczynił się do zapanowania zła. Czytając kolejne części powieści możemy obserwować, jak z cichego Strażnika Aragorn dojrzewa do bycia wielkim rycerzem i władcą.

Widowiskowa adaptacja powieści Petera Jacksona eksponuje postać rycerza Aragorna i nadaje jej większe znaczenie niż uczynił to autor książki. Wątek Strażnika, który staje się wielkim rycerzem i godnym królem pozwala nam więcej powiedzieć o tym bohaterze. Oprócz cech, jakie prezentował Aragorn, warto zwrócić uwagę na sposób, w jaki postać ta została zbudowana przez Viggo Mortensena, odtwórcę roli. Aktor wyraźnie pokazuje zmiany, jakie zachodzą w charakterze rycerza. najpierw jest on zamknięty w sobie, cichy, tajemniczy. Nie wyróżnia się spośród innych bohaterów. W miarę rozwoju akcji Aragorn staje się bardziej pewny siebie, zaczyna przyjmować wygląd osoby, która potrafi poprowadzić armię do zwycięstwa nad siłami zła. Mimika postaci wielokrotnie oddaje zwątpienie i niepewność, ale wraz z rozwojem akcji twarz Aragorna zmienia się, wyraża stanowczość, waleczność i zdecydowanie. Mówiąc o tym rycerzu można też zauważyć rolę kostiumów i charakteryzacji. Zmiana stroju bohatera mówi o jego roli w świecie, do którego należy. Na początku kostiumy Aragorna nie zwracają naszej uwagi, ale gdy bohater zostaje królem, jego szaty są bardziej ozdobne, bogatsze i godne władcy.

Współczesne kino science-fiction chętnie korzysta z etosu rycerza. Przykładem może być saga stworzona przez George’a Lucasa. Rycerze Jedi kierują się podobnymi zasadami postępowania, co średniowieczni rycerze. Mają określony kodeks moralny, którego złamanie jest czymś niewłaściwym. Mimo że akcja filmów toczy się w świecie fantastycznym, pojęcia takie jak honor, szlachetność, uczciwość, poświęcenie, lojalność, obrona słabszych oznaczają dokładnie to samo, co oznaczały wiele wieków wcześniej. Rycerz Jedi, podobnie jak dawny wojownik, musiał uczyć się rycerskiego rzemiosła: w średniowieczu mówimy tu o giermku, w świecie stworzonym przez Lucasa mówimy o Padawanie.  Dlatego też mówiąc o etosie rycerza, śmiało można odwołać się do serii filmów opowiadających historię z odległej galaktyki. Warto przy tym wskazać typowe dla rycerzy Jedi cechy, np. zdolność wpływania na czyjeś myśli i wolę czy specyficzny styl walki.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *