[Miniporadnik]: Jak analizować i interpretować utwór dramatyczny?

Centralna Komisja Egzaminacyjna zamieściła w Zbiorze zadań z języka polskiego wskazówki dotyczące analizy i interpretacji prozy i poezji. Omawiam je w dwóch artykułach: Jak analizować i interpretować prozę oraz Jak analizować i interpretować poezję. W niniejszym artykule przedstawiam kilka kroków, według których możecie podejść do analizy i interpretacji tekstu dramatycznego (ten rodzaj literacki nie jest omówiony w Zbiorze zadań CKE).

Rady te mogą być przydatne przede wszystkim na maturze na poziomie rozszerzonym, gdy przy drugim temacie będziecie musieli dokonać analizy porównawczej fragmentów dwóch dramatów. Wskazówki te mogą się też okazać pomocne na poziomie podstawowym przy temacie pierwszym lub na maturze ustnej.

Podczas analizy i interpretacji dramatu warto na początku zwrócić uwagę na następujące elementy:

  1. Dialog jest podstawą dramatu. Ustalcie więc, kto z kim prowadzi rozmowę (opiszcie charaktery postaci i motywacje, jakimi kierują się bohaterowie), czego ona dotyczy i jakie relacje zachodzą między postaciami.
  2. Jakich informacji dostarcza czytelnikowi tekst poboczny: co mówi o czasie, przestrzeni i postaciach?

Typ dramatu determinuje użyte w tekście środki. Zwróćcie więc uwagę na gatunek, z jakim macie do czynienia. Poniżej znajdziecie najważniejsze pojęcia i zagadnienia, jakie można przeanalizować przy poszczególnych typach dramatu:

  1. Tragedia antyczna (Antygona, Król Edyp)
  • mit lub postać mitologiczna, do której odwołuje się treść tragedii;
  • budowa tragedii (prologos, epeisodiony, stasimony, exodos);
  • obecność bohatera tragicznego (na czym polega jego tragizm?);
  • konflikt tragiczny zachodzący między dwiema równoważnymi i przeciwstawnymi wartościami, między którymi bohater musi dokonać wyboru; wybór ten zawsze prowadzi do klęski (katastrofa);
  • fatum, czyli nieuchronny los ciążący nad bohaterem;
  • wina tragiczna (hamartia) polega na tym, że postać błędnie rozpoznaje swoją sytuację, jest nieświadoma sensu okoliczności, które ją dotyczą, przez co popełnia czyny, które prowadzą ją do katastrofy;
  • ironia tragiczna zachodzi wtedy, gdy bohater poprzez swoje działania nieświadomie zbliża się do spełnienia przepowiedni i wypełnia swój tragiczny los;
  • hybris, czyli pycha bohatera (jego sprzeciw wobec wyroków losu, duma), która prowadzi do nemesis (czyli do gniewu bogów);
  • zasada trzech jedności: czasu, miejsca i akcji;
  • zasada decorum;
  • sceny z udziałem maksymalnie trzech postaci;
  • rola chóru;
  • język: styl podniosły, jednolita estetyka.

2. Dramat szekspirowski (Hamlet, Makbet):

  • bohater będący pod wpływem silnych namiętności (miłości, zemsty, władzy itp.);
  • złamanie zasady trzech jedności oraz zasady decorum (jak autor łamie te zasady?);
  • elementy fantastyczne (jaką rolę pełnią postaci i wydarzenia fantastyczne, jaka jest ich natura – dobra czy zła?)
  • łączenie elementów tragizmu i komizmu;
  • łączenie estetyki dramatu, epiki i liryki;
  • sceny zbiorowe;
  • podział na akty i sceny.

3. Dramat romantyczny (Dziady cz. II, Dziady cz. III, Dziady cz. IV, Nie-Boska komedia, Kordian):

  • obecność bohatera romantycznego (indywidualisty, rozdartego wewnętrznie, skłóconego ze światem, przeżywającego ból istnienia, nieszczęśliwie zakochanego, w polskiej literaturze mającego cechy przywódcze, walczącego za naród);
  • odrzucenie zasady trzech jedności i zasady decorum;
  • luźna kompozycja, epizodyczność;
  • łączenie elementów dramatycznych, epickich i poetyckich (synkretyzm rodzajowy i gatunkowy);
  • monumentalne sceny zbiorowe łączone z lirycznymi scenami kameralnymi;
  • obecność postaci, wydarzeń i zjawisk fantastycznych;
  • łączenie tragizmu z komizmem i groteską.

4. Komedia charakterów (Zemsta, Świętoszek, Skąpiec):

  • bohaterowie prezentują typowe cechy wyolbrzymione przez autora (hiperbolizacja, karykatura);
  • obecność komizmu (k. postaci, k. sytuacyjny, k. językowy);
  • intryga, na której opiera się cała akcja utworu.

5. Dramat symboliczny (Wesele akt. II i III):

  • rzeczywistość ukazywana jest za pomocą symboli, aluzji, rozbudowanych metafor, elementów fantastycznych;
  • odejście od konwencji realistycznej;
  • znaczenia są często niedosłowne;
  • istotny jest nastrój budowany na przykład przez rozbudowane didaskalia lub przez wypowiedzi bohaterów zawierające elementy impresjonizmu czy fantastyki.

6. Dramat groteskowy (Tango, Szewcy):

  • operuje konwencją groteskową poprzez wprowadzanie elementów parodii, karykatury, absurdu;
  • posługuje się wyolbrzymieniem, przejaskrawieniem cech, zachowań, postaw;
  • łączy elementy dramatyzmu i komizmu;
  • zderza sprzeczne style (np. wysoki i niski);
  • ośmiesza konwencje, postawy, szablony językowe.

Kiedy już ustalicie, jaki typ dramatu realizuje podany fragment, możecie omówić powyższe elementy. (Może się zdarzyć, że podany fragment zawierać będzie więcej płaszczyzn interpretacyjnych. Wszystko zależy od tego, co to będzie za utwór.) Pamiętajcie, że w przypadku interpretacji porównawczej (na poziomie rozszerzonym) należy zestawić cechy obu tekstów i wskazać zachodzące między nimi podobieństwa i różnice. W przypadku pisemnej matury na poziomie podstawowym oraz na maturze ustnej ważny jest motyw/problem/temat, jaki pojawił się w treści utworu.

(A.J.)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *