Muzyka

  • (L) Jan Parandowski, Mitologia (mit o Orfeuszu i Eurydyce)

Archetypem muzyka jest mitologiczny Orfeusz, który na uczcie Zeusa poznał swą przyszłą żonę – Eurydykę. Od pierwszego wejrzenia obdarzył ją uczuciem, a następnie poślubił. Po śmierci ukochanej to właśnie dźwięki instrumentu jednały poecie kolejnych strażników Tartaru – Charona, Cerbera, a nawet samego Hadesa, który zwrócił nimfie życie. Niestety Orfeusz złamał warunek postawiony przez włodarza krainy umarłych, spojrzał na wybrankę serca w drodze powrotnej, przez co utracił ją na zawsze. Z opowieści tej wyłania się obraz wirtuoza o niezwykłej wrażliwości, który muzyką obłaskawił bezlitosne bóstwa podziemia. (M.S.)

  • (L) Jan Parandowski, Mitologia (mit o Apollu)
  • (L) Zbigniew Herbert, Apollo i Marsjasz

Kolejnym utworem, gdzie motyw muzyki odgrywa dominującą rolę jest mit o pojedynku Apolla z Marsjasem. Tytułowy satyr pewny swych umiejętności gry na kitarze wyzwał Apollina, a ten zgodził się na zawody pod warunkiem, iż zwycięzca będzie mógł postąpić wedle własnej woli z przegranym. Wybrani na sędziów pasterze laur pierwszeństwa przyznali bogu piękna, który potraktował Marsjasa bardzo brutalnie – obdarł go ze skóry. Swoistą kontynuację mitu w swoim wierszu opisuje Zbigniew Herbert, rozpatrujący tę konfrontację jako antyczny konflikt pomiędzy sztuką apollińską (harmonijną, dopracowaną) a dionizyjską (spontaniczną, naturalną). (M.S.)

Zbiorem dzieł przeznaczonych do wykonania wokalnego jest Księga Psalmów w Biblii. Autorstwo około siedemdziesięciu z nich przypisuje się królowi Dawidowi, który prócz niezwykłej odwagi cechował się talentem muzycznym opisanym na kartach Starego Testamentu. Psalmy to utwory będące wyrazem żydowskiej pobożności, a ich tematyka pozostaje bardzo zróżnicowana (wyróżniamy między innymi psalmy dziękczynne, pochwalne, błagalne, przebłagalne). Renesansowy poeta Jan Kochanowski w oparciu o cykl stworzył ekumeniczne tłumaczenie Księgi na język polski zwane Psałterzem Dawidów(M.S.)

Szczególnie interesująco muzyka przedstawiona została w epopei narodowej Pan Tadeusz Adama Mickiewicza. Pierwszy fragment warty uwagi to opis gry na rogu Wojskiego podczas polowania (Księga IV). Kiedy Hreczecha dmie w instrument, wszyscy dokoła milkną urzeczeni dźwiękami, a każda z części tej symfonii odnosi się do różnych etapów zmagań łowieckich oraz naśladuje ryk wydawany przez zwierzynę. Takty idealnie współgrają z odgłosami lasu, tworząc harmonię między naturą a uczestnikami nagonki. Podobnie romantyczny wieszcz ukazał koncert Jankiela na cymbałach podczas zaręczyn Tadeusza i Zosi (Księga XII). Nakłoniony przez młodą szlachciankę Żyd miarowo wybija melodię, a biesiadnicy rozpoczynają tańczenie poloneza. Mickiewicz do opisów muzyki wplata wydarzenia z historii Rzeczypospolitej oraz przemyca fragmenty bliskich każdemu Polakowi pieśni. Fragment ten prezentuje emanację patriotycznego uniesienia, a także ukazuje obraz tradycji i mitu narodowego wykreowanego przez poetę w Panu Tadeuszu, napisanym „ku pokrzepieniu serc” emigrantów polistopadowych. (M.S.)

Wiersz Fortepian Szopena został napisany przez Cypriana Kamila Norwida wstrząśniętego faktem wyrzucenia tytułowego instrumentu z budynku przez rosyjskich żołnierzy. To wydarzenie staje się dla romantyka pretekstem do podjęcia rozważań o sztuce, jej roli oraz znaczeniu muzyki Szopena w świadomości narodowej Polaków. Poeta podnosi twórczość do rangi sacrum, a zniszczenie instrumentu uważa za przejaw barbarzyńska i znieczulenia na piękno. Autor wysnuwa pesymistyczną diagnozę odnośnie współczesnych sobie ludzi, ale jednocześnie wyraża nadzieję, iż przyszłe pokolenia docenią dziedzictwo dzieł Chopina. Utwór ma także wymiar uniwersalny: prezentuje gorzką refleksję na temat wielkich dzieł i ich twórców oraz ich odrzucenia przez ułomny, niedoskonały świat. (M.S.)

  • (L) Maria Kuncewiczowa, Cudzoziemka

Muzyka niebagatelną rolę odgrywa w życiu tytułowej bohaterki powieści Cudzoziemka Marii Kuncewiczowej. Różę Żabczyńską poznajemy, kiedy jest już w podeszłym wieku i na kartach książki wspomina swoją przeszłość. W kontaktach z innymi była osobą zimną, która nigdy nie liczyła się z uczuciami członków własnej rodziny. Za czasów panieńskich kobieta nie spełniła się jako śpiewaczka oraz przeżyła nieszczęśliwą miłość do nauczyciela gry na skrzypcach, więc można śmiało stwierdzić, iż muzyka wpłynęła na jej losy, a także ukształtowała (w negatywny sposób) charakter dorastającej dziewczyny. (M.S.)

  • (F) Wesele (Polska 1972), reż. Andrzej Wajda

W Weselu wyreżyserowanym przez Andrzeja Wajdę muzyka nadaje tempo całej akcji. Goście zgromadzeni na biesiadzie z okazji ślubu Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny tańczą do rytmu wygrywanych przez orkiestrę ludowych przyśpiewek typowych dla ziemi krakowskiej. W filmie to właśnie dźwięki wpływające na ruch organizują poszczególne wątki, a także nadają zabawie autentycznego charakteru, dzięki czemu poszczególne sceny cechuje ogromny dynamizm. (M.S.)

  • (F) Amadeusz (USA 1984), reż. Miloš Forman

Czeski reżyser Miloš Forman przedstawił intrygujące studium zazdrości oraz nienawiści Antoniego Salieriego do Wolfganga Amadeusza Mozarta. Narratorem opowieści i jednocześnie „czarnym charakterem” jest włoski muzyk, upatrujący w genialnym młodzieńcu z Salzburga przyczyny braku własnego talentu, a także osobistych niepowodzeń. Kapelmistrz cesarza Józefa II, czując zagrożenie dla własnej pozycji, podejmuje działania zmierzające ku zdyskredytowaniu Mozarta, który ostatecznie umiera, a Salieri oskarża samego siebie o bezpośrednie przyczynienie się do śmierci oponenta. Film został stworzony na podstawie sztuki teatralnej Petera Shaffera, a wiele scen okraszono wybitnymi kompozycjami genialnego Austriaka. Dzieło prezentuje, jak głęboko może być zakorzeniona nienawiść w stosunku do drugiego człowieka oraz ukazuje brutalność, a także zawiści ówczesnego świata artystycznego. (M.S.)

  • (L) John R.R. Tolkien, Silmarillion
  • (F) Pianista, (Francja/Niemcy/Polska/Wielka Brytania 2002), reż. Roman Polański