Jak analizować i interpretować prozę?

W Zbiorze zadań z języka polskiego znajduje się osobny rozdział poświęcony analizie tekstów prozatorskich. Przytaczamy wskazówki zaproponowane przez CKE, abyście mogli dowiedzieć się, jak najlepiej wykonać to zadanie.

Jak analizować prozę?

Analizować i interpretować można cały utwór, ale można także badać jego wybrane poziomy (np. ukształtowanie stylistyczne lub wersyfikacyjne, strukturę na tle tradycji gatunku, budowę świata przedstawionego, kreację narratora) albo fragmenty (np.: fragment powieści lub opowiadania, dygresję z poematu dygresyjnego, jeden wiersz z cyklu poetyckiego, pieśni w poemacie).

Jakie czynności analityczno-interpretacyjne powinien wykonać piszący wypracowanie maturalne? Przede wszystkim powinien wyjaśnić i zinterpretować najważniejsze aspekty utworu dotyczące treści oraz określić sposób ich prezentacji w dziele. Istotne dla analizy jest też przywołanie stosownych kontekstów lub kontekstu oraz rozpoznanie najważniejszych kategorii słownictwa i stylu. Ponieważ proza koncentruje się przede wszystkim na przedstawieniu powiązanych ze sobą wydarzeń, piszący powinien określić typ tekstu, który stanowi przedmiot jego rozważań, a więc rozpoznać gatunek utworu, tzn. określić, czy ma do czynienia z opowiadaniem, nowelą, powieścią, esejem itp.

Podczas analizy tekstu epickiego niezwykle istotne jest rozpoznanie narratora i określenie sytuacji narracyjnej. Narrator to skonstruowana przez autora fikcyjna osoba opowiadająca w dziele epickim, nadawca wypowiedzi, w której rodzi się, kształtuje i rozwija świat przedstawiony utworu, czyli fabuła, bohaterowie, tło zdarzeń. Narrator może wypowiadać się w 3. os. lp. (narracja trzecioosobowa) lub w 1. os. lp. (narracja pierwszoosobowa). Narrator w 3. os., zwany też narratorem abstrakcyjnym, jest najczęściej wszechwiedzący, wykorzystuje pełną wiedzę o świecie przedstawionym, przyjmuje rolę autorytetu moralnego, zazwyczaj stara się nie ujawniać swojej obecności (ukrywa się poza światem przedstawionym), aby stworzyć wrażenie, że przedstawione postacie i wydarzenia obiektywnie tłumaczą się same przez się. Stara się eksponować pewne wydarzenia i postacie, stwarza wrażenie obiektywności i bezstronności. Jednak najczęściej ujawnia się w narracji poprzez komentarze odnarratorskie, czyli opinie i stwierdzenia, których nie można przypisać postaciom, a także przez stylistyczne ukształtowanie narracji. Czasem jednak nie jest do końca obiektywny, przedstawia bowiem sytuację z punktu widzenia któregoś z bohaterów. Obok narratora trzecioosobowego w tekstach pojawia się narrator pierwszoosobowy, który należy do świata przedstawionego, a więc jest jednym z bohaterów (postaci) utworu. Narrator pierwszoosobowy zazwyczaj opowiada o wydarzeniach z czasowego dystansu, co pozwala mu np. na krytyczną ocenę swojego postępowania. Narrator pierwszoosobowy to tzw. narrator konkretny, o którym możemy powiedzieć, kim jest, czym się zajmuje itd. Fakt, że narrator należy do świata przedstawionego, czyli jest bohaterem, ma pewne konsekwencje; posiadaną przez niego wiedzę o świecie ogranicza jego jednostkowe doświadczenie. Narratora obowiązuje w tym przypadku zasada prawdopodobieństwa psychologicznego, ma prawo mówić tylko o tym, co widział i przeżył, wszystko inne wymaga uzasadnienia. Rekonstruując osobę narratora, konkretnego czy abstrakcyjnego, należy pamiętać, że jest to kategoria literacka. A to znaczy, że pomimo zabiegów stylizacyjnych, polegających na obdarzaniu opowiadającego bohatera cechami autora, nie należy utożsamiać narratora z realnym autorem-twórcą. Rozpoznanie kreacji narratora wymaga również określenia sposobu prowadzenia narracji. Narracją nazywamy wypowiedź narratora.

Narracja składa się z opisów prezentujących statyczne elementy współtworzące tło wydarzeń (przestrzeń, miejsca, przedmioty, wygląd postaci itd.) i opowiadania prezentującego wydarzenia w przebiegu czasowym. Opis przedstawia najczęściej usytuowanie wydarzeń i postaci w przestrzeni. Ma zazwyczaj charakter statyczny i pozaczasowy w porównaniu do opowiadania. Może stanowić wyraźnie wyodrębnioną część, ale najczęściej przeplata się z opowiadaniem. Opowiadanie pozwala pokazać czasowe następstwo wydarzeń. W zależności od szczegółowości ich przedstawienia można mówić o opowiadaniu unaoczniającym, najczęściej w czasie teraźniejszym, które prezentuje wydarzenia bezpośrednio, konkretnie i plastycznie, oraz o opowiadaniu informacyjnym, przekazującym zdarzenia typowe i powtarzalne lub wiedzę o nich uogólnioną przez narratora. Narracja jest głównym sposobem wypowiedzi w utworze epickim; towarzyszą jej zazwyczaj, jako druga płaszczyzna językowa, wypowiedzi postaci, które są wobec niej strukturalnie podrzędne. Należą do nich:

  • mowa niezależna: wydzielona z narracji, najczęściej dialogi i monologi bohaterów, np. „Czas wszystko leczy – powiedział kapitan.”
  • mowa zależna: jeden ze sposobów przytaczania wypowiedzi postaci; typowa konstrukcja: „powiedział, że…”; np. „Kapitan pomyślał wówczas, że czas wszystko uleczy”.
  • mowa pozornie zależna: znosi ścisłe rozgraniczenia między tekstem opowiadania a przytoczeniem, np. narrator trzecioosobowy przedstawia myśli, odczucia bohatera tak, jakby mówił sam bohater. Narrator mówi niby od siebie, posługuje się formami językowymi właściwymi opowiadaniu, a w rzeczywistości przekazuje wiernie tok myśli i doznań bohatera, nie angażując się w ich referowanie; np.: „Zamknęła się w swoim gabinecie i poczęła marzyć. Marzyła, że Wokulski sprzedał swój sklep, a kupił dobra ziemskie, lecz pozostał naczelnikiem spółki handlowej przynoszącej ogromne zyski. Cała arystokracja przyjmowała go u siebie, ona zaś, panna Izabela, zrobiła go swoim powiernikiem. On podźwignął ich majątek i podniósł go do dawnej świetności; on spełniał wszystkie jej zlecenia; on narażał się, ile razy była tego potrzeba. On wreszcie wyszukał jej męża, odpowiedniego znakomitości domu Łęckich”.

Monolog: forma przedstawienia myśli i przeżyć wewnętrznych bohatera; monolog rzadko bywa wypowiadany wprost, dlatego też nazywany jest monologiem wewnętrznym. Narracja wprowadza więc do utworu epickiego czynniki stylistycznie ujednolicające, natomiast wypowiedzi postaci wnoszą element różnorodności stylistycznej. W narracji pojawiać się może również technika punktów widzenia – umieszczenie zdarzeń w świadomości jednej lub kilku postaci, co pozwala na przedstawienie ich z różnych perspektyw. Opowiadana historia nie jest wtedy dana czytelnikowi jako gotowa, uporządkowana, zawierająca oceny relacja narratora. Wymaga ona śledzenia wypowiedzi i opinii wielu postaci, rekonstrukcji zdarzeń i dokonywania oceny przez samego czytelnika. Bieg narracji wpływa na ukształtowanie świata przedstawionego: fabułę, akcję, wątki, postaci, tło zdarzeń. To kolejne elementy, które należy uwzględnić w analizie tekstu.

Fabuła jest tu pojęciem najszerszym i obejmuje wszystkie zdarzenia zaprezentowane w utworze. Akcja to łańcuch wydarzeń prowadzących do określonego celu; początkiem jest zawiązanie, a końcem rozwiązanie akcji. Zawiązaniem akcji może być np. jakaś konfliktowa sytuacja, spór lub brzemienna w skutkach decyzja. Rozwiązaniem akcji są ostateczne skutki podejmowanych przez postacie działań: ślub, rozstanie, śmierć itp. Akcja może składać się z jednego lub kilku wątków, czyli ciągów zdarzeń związanych z określoną postacią. Wątkiem głównym w powieści jest wątek najbardziej rozbudowany, wokół którego koncentruje się zazwyczaj problematyka i przesłanie utworu. Wydarzenia niezwiązane z żadnym wątkiem nazywamy epizodami. Dla rozumienia utworu znaczenie epizodów może być duże. Niekiedy eksponują one cechy charakteru bohaterów, stanowią element motywacji ich postępowania, mogą rzutować na całościową interpretację wymowy utworu. Wydarzenia poprzedzające akcję przedstawioną w utworze nazywamy przedakcją. Zwykle odgrywa ona dużą rolę przy rekonstrukcji losów bohaterów (wyjaśnia lub motywuje ich postępowanie) oraz przy odczytywaniu całościowej wymowy dzieła. Odczytując problematykę utworu, należy brać pod uwagę całą fabułę, a więc akcję, wątki i epizody.

Postać literacka (bohater literacki) to fikcyjna osoba występująca w świecie przedstawionym dzieła literackiego. Jest ona całością zbudowaną z różnorodnych elementów: składają się na nią cechy (wyglądu i charakteru), działania, myśli, przypisywane jej wypowiedzi. Decydujący wpływ na powiązanie tych elementów ma określony wzór integracji, którego zewnętrznym wykładnikiem jest imię własne postaci literackiej, wyodrębniające ją spośród elementów świata przedstawionego. W zależności od czynników, którym przyznaje się pierwszeństwo w wyznaczaniu zachowań postaci, wyróżnić można następujące rodzaje motywacji: – realistyczną (psychologiczną, biologiczną, społeczną), – fantastyczną (baśniową, metafizyczną). W wielu utworach różne rodzaje motywacji splatają się ze sobą.

Dla dokonania pełnej interpretacji utworu niezbędna jest też analiza jego właściwości stylistycznych, bowiem przez rozpoznanie cech języka docieramy do treści, zaś styl kreowany za pośrednictwem słownictwa pozwala na określenie idei autora. Piszący powinien pamiętać, że dobór słownictwa zależy od co najmniej dwóch czynników: świata, do którego należy narrator oraz świata, który chce wykreować w utworze. Analizując język utworu, piszący powinien wziąć pod uwagę jego warstwę leksykalną (np. synonimy, homonimy, dialektyzmy, regionalizmy, kolokwializmy), gdyż wykorzystanie słowa w odpowiednim kontekście może być elementem charakterystyki postaci, środowiska itp. Istotne jest zauważenie, że te same słowa w różnym kontekście, w towarzystwie innych słów, mogą znaczyć zupełnie co innego. Z kolei analiza składniowa tekstu (rozpoznawanie np. zdań pytających, zdań krótkich albo wielokrotnie złożonych, inwersji, apostrof, pytań retorycznych, ironii) umożliwia dotarcie do treści dosłownych i ukrytych, co stanowi podstawę do określenia idei utworu, stosunku autora do przedstawianych wydarzeń lub wykreowanych bohaterów czy też do rozpoznania nastroju tekstu itd.

Dla analizy ważny jest też styl utworu, który jest często uzależniony zarówno od zjawisk ściśle literackich (epoka literacka), jak od charakteru samego języka tekstu. Styl utworu określany jest również przez gatunek literacki, do jakiego dany utwór należy. Istotne jest też, by piszący potrafił rozpoznać stylizację językową (dialektyzację, archaizację, stylizację środowiskową), jeżeli występuje ona w tekście, bowiem celem stylizacji jest nie tylko naśladowanie określonego stylu, lecz przede wszystkim stworzenie nowej wartości artystycznej wpływającej na sposób ujęcia tematu lub wyrażaną postawę wobec świata. Wszystkie poglądy, sądy i oceny pisarza na temat rzeczywistości wypowiedziane w utworze: zarówno wprost przez autora, jak i wyrażane pośrednio, poprzez różne elementy świata przedstawionego i ich układ (zwłaszcza przez narratora lub bohatera), składają się na zawartość ideową tekstu, stanowiącą wyraz postawy autora wobec rzeczywistości pozaliterackiej.

*Źródło: Matura. Zbiór zadań. Język polski. CKE

Opublikowano w CKE

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *